ظرفیت و ظَرفِ خاک را دریابید!

میزان بارش سرزمین ایران، سه برابر نیاز آبی کشور است

دنیای سبز تر - 29 خرداد 1396   05:30
ظرفیت و ظَرفِ خاک را دریابید!

میزان بارش سرزمین ایران، سه برابر نیاز آبی کشور است
 
خشکسالی و کمبود آب این روزها به یکی از بحران‌های اصلی و مهم کشور تبدیل شده‌ است. با وجود کمبود بارش در کشور دکتر حمید قیومی محمدی عضو هیئت مدیره انجمن علوم خاک ایران معتقد است که بارش‌های سالیانه ایران سه برابر نیاز آبی آن است و بحران آب به نوعی ریشه در سوء مدیریت و بحران خاک دارد. در ادامه گفت‌وگوی جهان سبز با این کارشناس حوزه خاک و آب را می‌خوانید:

دکتر حمید قیومی محمدی عضو هیئت مدیره انجمن علوم خاک ایران به جهان سبز می‌گوید:  بر اساس بررسی‌ها و برآوردها در افق 1404، نیاز آبی کشور در زمینه‌های مختلف شرب، بهداشتی، کشاورزی، صنعت و زیست محیطی 130 میلیارد مترمکعب است در حالی که حتی در سال‌های کم بارش نیز کشور بیش از سه برابر نیاز فوق الذکر، بارش دارد (420میلیارد). یعنی حتی در شرایط خشک‌سالی هم تا به حال سه برابر نیاز شرب، بهداشتی، کشاورزی، زیست محیطی و صنعت؛ بارش داشتهایم، اما موضوع مهم این است که پایداریِ مظروفِ آب، در پایداری ظرفِ خاک معنا پیدا می‌کند. بحران آب و خشکسالی، یک مخاطره طبیعی، اقلیمی، خاک شناختی و ژئومورفولوژیک است. این مشکل بر اثر نبود  برنامه جامع و فراگیر آمایش سرزمین و اجرا نشدن برنامه‌های توسعه پایدار پدیدار گشته و ساماندهی آن نیز از همین مَسیر امکان‌پذیر است. برای این بحران نمی‌توان هیچ راه حل کوتاه مدتِ اساسی متصور شد، بلکه باید هزینه زمانی و ریالی و فکری احیا، ترمیم و بازسازی خاک‌ها، زمین ریخت‌ها و حوضه‌های آبی را به‌طور کامل و سریع بپردازیم تا شاید آب رفته را به جوی باز گردانیم.
او افزایش سیلاب‌ها را یکی از نشانه‌های بحران خاک و آب می‌داند و می‌گوید: به علت آسیب‌هایی که به خاک‌ها، زمین‌ریخت‌ها و زیرساخت‌های اکولوژیک حوضه های آبی وارد شده، تعداد سیل‌ها از 202 مورد در دهه 40 خورشیدی به 349 سیل در دهه شصت، 481 سیل در دهه هفتاد، و در دهه هشتاد نیز به بیش از 500 سیل در سال رسیده است. متاسفانه این روند همچنان رو به افزایش است. سیل یعنی هدر رفت خاک بی پناه و آسیب دیده، هدر رفت آب، آبرفت و رسوب و تخریب زیرساخت‌های اکولوژیک. به عبارتی سیل یعنی جابجائی میلیون ها تُن خاکدانه و خاک سطحی حاصلخیز و میلیاردها میلیارد میکروارگانیزم مفید از جاهایی که الزاماً و ضرورتاً باید باشند و بودنشان مفید و ضروری است؛ و انتقال آن‌ها به جاهایی که ضرورتاً نباید باشند و بودنشان خسارت بار و مضر است.
وی دلیل وقوع سیل را فرسوده، ضعیف، ناتوان و بی‌پناه‌شدن خاک عنوان کرد و گفت: در این گونه موارد خاک؛ توان جذب، نفوذ و نگهداری رطوبت را ندارد و بارش‌ها به جای نفوذ، سریعا به صورت سیل‌های ویرانگر و مخرب سرازیر می شوند. باید به ظرفِ خاک بیشتر کمک کنیم تا مظروفِ آب را بیشتر جذب کند، نفوذ دهد و نگه دارد تا به جای خروجی سیل، چشمه‌ها، قنات‌ها و سفره‌های آب زیرزمینی پایدار داشته باشیم.
او در مورد مشکل اصلی منابع خاک و آب می‌گوید: به نظر می‌رسد مشکل اصلی منابع خاک و آب حوضه‌های آبی کشور و پاشنه آشیل تمامی معضلات در درجه نخست، موضوع کلیدی و مغفول مانده " آمایش سرزمین" است. بارگزاری‌های بی‌رویه و آمایش نشده، جانمائی‌های بی مطالعهِ کاربری‌هایِ مصنوع، بارگزاری های بیش از ظرفیت، به همراه برخی سوء مدیریت‌ها، به تدریج آثار خود را نشان داده و اگر این روند ناصواب را ادامه دهیم، حوضه‌ها فرجام پایدار و نیکوئی نخواهند داشت.
وی در ادامه هشدار می‌دهد که مشکلات زیست محیطی و زیست بوم شناختی اگر به‌موقع و درست پیش‌بینی و پیشگیری نشوند و موارد آسیب دیده، بموقع ترمیم و بهسازی نگردند، این پتانسیل را دارند که معضلات ابتدا به بحران تبدیل و سپس این بحران‌ها به فاجعه اکولوژیک مبدّل گشته و فجایع در روند رو به گسترش و تداوم آن، زمینه‌ساز آسیب‌های طبیعی، اقتصادی و اجتماعی، مهاجرت‌های فلج کننده، ناپایداری وفاق ملی و بالاخره تهدیدات منطقه‌ای و امنیتی گردند.
قیومی در مورد راهچاره کار را در آن می داند که ابتدائا خاک و آب را یک پیوستار واحد (ظرف و مظروف) بدانیم. زیرا خاک و آب دو مؤلفه مهم منابع طبیعی، وامدار یکدیگر، مدیریت پذیر اما تفکیک ناپذیرند. به دنبال آن چه برای درمان و چه برای پیشگیریِ معضلاتِ جدید؛ استفاده منظم، دانش بنیان و برنامه‌محور، همراه با تفکر حوضه‌ای و اکوسیستمی از سند ملی آمایش سرزمین کشور اجتناب ناپذیر است. هرچند بحران؛ گسترده، فراگیر و در مواردی فلج کننده و عمیق است، اما برای هر مشکلی (هرچند پر هزینه) قطعا راهکار موثر وجود دارد. از همین امروز باید با عزم ملی و همگرایی اقدام کرد. در غیر این صورت ناسپاسی نعمت‌ها و مواهب الهی کرده‌ایم و عذاب آن نیز سخت و عبرت آموز خواهد بود. یادمان باشد در زمینه مسائل خاک وآب، اصولی ترین وکم هزینه ترین رویکرد آنست که علاج واقعه پیش از وقوع باید کرد. بنابراین مبرم‌ترین برنامه کار آن است که از تشدید بحران جلوگیری کرده و همزمان با مدیریت بحران‌های گذشته و موجود، در فکر پیشگیری از بحران‌های مشابه، سیل‌های ویرانگر جدید و فرسایش خاک لجام گسیخته باشیم. حتما نتیجه خواهیم گرفت. باید بدانیم حوضه‌های آبی کشور باردارند و آبستن حوادث اند! پس از بارگزاری‌های آمایش نشده و بیش از ظرفیت اکولوژیک پرهیز کنیم. فقط در فکر مدیریت مصرف و تقاضای آب نباشیم، بیش و پیش از آن در فکر عرضه، تامین، تولید و استحصال آب بیشتر و ذخیره هرچه بیشتر نزولات آسمانی باشیم. این­گونه رویکردها افکار آسمانی هم لازم دارد تا مشکلات زمینیِ انسان زاد را حل کند.
 
 

00