ادامه کاهش تراز سطح آب دریای خزر

دنیای سبز تر - 23 آبان 1396   07:26
ادامه کاهش تراز سطح آب دریای خزر
 
دریای خزر به فرایند پسروی که از سال ۱۹۹۵ میلادی آغاز کرده تاکنون ادامه داده است و صرفاً طی سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ میزان سرعت کاهش سطح تراز آب دریا طی سال تقلیل یافته است.
 
خبرگزاری مهر، در مطلبی به قلم طاهره علی‌نژاد و همایون خوشروان نوشت: دریای خزر به‌عنوان بزرگ‌ترین آبگیر بسته دنیا حدود ۵ میلیون سال قبل از اقیانوس پاراتتیس به‌علت فعالیت‌های کوه‌زایی جدا شد.
 
رودخانه ولگا به‌عنوان مهم‌ترین روان‌آب مؤثر در تعادل بیلان آبی دریای خزر نقش بسیار مؤثری در ثبات آب‌شناختی آن داشته و گاهی در طول زمان بروز سیلاب‌های گسترده در حوزه آبریز این رودخانه سبب افزایش سریع سطح تراز آب دریای خزر شده است.
 
امروزه دانشمندان آب و هواشناسی و فیزیک دریا در سطح جهان، دریای خزر را به‌عنوان یک مدل دینامیکی طبیعی در رابطه با فرایندهای نوسانی سطح تراز آب می‌شناسند و به علت سرعت بسیار بالای نرخ تغییرات سالانه سطح تراز آب آن که معمولاً بیش از۱۰۰ برابر نوسانات سطح آب اقیانوس‌هاست و همچنین رفتار متفاوت هیدرولوژیکی آن در مقابل پدیده‌های آب و هواشناسی از این دریاچه پهناور به‌عنوان یک حوزه آبی درون قاره‌ای متمایز از اقیانوس‌ها یاد می‌کنند.
 
طی زمان ثبت ابزاری از سال ۱۸۳۵ که اولین مشاهدات آب‌نگاری روی تراز دریای خزر در بندر باکو (شوروی سابق) انجام گرفت تاکنون سطح تراز دریای خزر بین سطوح ارتفاعی ۲۵- متر تا ۲۹- متر نسبت به دریای بالتیک یعنی به میزان ۴ متر نوسان داشته است و یک چرخه کامل هیدرولوژیکی از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۹۵ میلادی در آن رقم خورد.
 
سطح تراز آب دریای خزر از سال ۱۹۳۰ تا ۱۹۷۸ با یک کاهش سریع، به حدود ۲۹- متر افت کرد و پس از آن تا سال ۱۹۹۵ میلادی با افزایش ۲/۵ متری سطح تراز آب دریای خزر به ۲۶/۵- متر رسید. مجدداً دریای خزر بین سال‌های ۱۹۹۵تا ۲۰۱۷ دچار پسروی گسترده شد و سطح تراز آن حدود ۱/۴۰ متر کاهش یافت و به رقم نزدیک ۲۸- متر نسبت به دریای بالتیک رسید.
 
۱۵ میلیارد دلار تبعات اقتصادی ناشی از نوسانات سطح تراز آب دریای خزر
سرعت نوسانات سالانه دریای خزر واجد شتاب‌های متفاوت است. گاهی سرعت کاهش سطح تراز آب به بیش از ۲۰ سانتی متر در سال رسیده مانند: اتفاق هیدرولوژیکی سال های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ و گاهی شتاب فزاینده افزایش تراز آن به مقادیر بیش از ۱۴ سانتی‌متر در سال نزدیک شده است مانند: سال‌های ۱۹۹۰ تا ۱۹۹۵ میلادی، بنابراین دریای خزر به لحاظ دینامیک نوسانات سطح تراز آب بسیار متفاوت عمل می‌کند و این امر سبب تغییر شدت آسیب‌پذیری فیزیکی اراضی ساحلی آن در مقابل مخاطرات فرسایشی شده است. به‌طوری‌که طی قرن بیستم، تبعات اقتصادی ناشی از نوسانات سطح تراز آب دریای خزر به بیش از ۱۵ میلیارد دلار توسط سازمان اقتصادی برنامه ملل متحد تخمین زده شده است.
 
با استفاده از آمار اطلاعات تراز سنجی ۷ ایستگاه ساحلی پیرامون دریای خزر، و با به‌کارگیری روش‌های معمول آماری، آهنگ نوسانات سطح تراز آب دریای خزر مورد ارزیابی قرارگرفت. در این مطالعه آماری مجموع داده‌های دریافت شده نسبت به کد تراز ارتفاعی دریای بالتیک یعنی ۲۸- متر روائی و تنظیم یافته‌اند و سعی بر آن شد که ارزیابی دوره نوسانی سالانه دریای خزر بر اساس آهنگ نوسانی فزاینده و کاهنده آن طی یک سال منطبق با منحنی توزیع نرمال تغییرات سطح تراز آب دریای خزر مورد سنجش قرار گیرد، کاری که در زمان قبل در کشور ایران مرسوم نبود و استفاده از سال آبی هیدرولوژیکی برای تحلیل نوسانات سبب بروز خطاهای محاسباتی برای اعلام رسمی میزان کاهش و یا افزایش سالانه تراز آب می‌شد.
 
میانگین سالانه سطح تراز آب دریای خزر طی سال ۲۰۱۷ میلادی ۲۸/۰۲۷- متر است و میانگین دامنه اختلاف تراز سالانه آن در دوره‌های زمانی پرآبی و کم‌آبی معادل ۲۷ سانتی‌متر است.
 
بررسی سری زمانی داده‌های تراز سنجی سطح آب دریای خزر در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷، روند افزایشی را در ۶ ماه نخست سال نشان می‌دهد و پس از آن در نیمه دوم سال یعنی از ماه ژولای تا دسامبر تغییرات تراز سطح آب روند کاهشی را طی کرده است.
 
با بررسی تغییرات تراز سطح آب در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ در ایستگاه‌ Makhachala که معرف تأثیر ورودی رودخانه ولگا به دریای خزر است، در ماه‌های مارس تا ژوئن، افزایش قابل توجهی در تراز سطح آب دریای خزر مشاهده می‌شود. این افزایش به آن سبب است که در این ماه‌ها، هوا در منطقه سرچشمه رود ولگا نسبتاً گرم‌تر است و در نتیجه ذوب برف‌ها و جاری شدن سیلاب باعث تغییر در رژیم رودخانه ولگا شده و ورود مقدار قابل توجهی آب به دریای خزر را موجب می‌شود.
 
دریای خزر به فرایند پسروی ادامه داده است
به طور کلی با مقایسه تراز سطح آب دریای خزر در سال ۲۰۱۷ نسبت به سال ۲۰۱۶ مشخص شد که در سال ۲۰۱۷ کاهش تراز سطح آب را نسبت به سال گذشته آن به میزان متوسط ۳/۸۶ سانتی متر شاهد بوده‌ایم. همچنین اختلاف دامنه نوسانات فصلی سال‌های مزبور حدود ۱۴ سانتی‌متر است و آهنگ نوسانات در سال ۲۰۱۶ از بی‌نظمی بیشتری نسبت به سال ۲۰۱۷ برخوردار است. همچنین سرعت تغییرات تراز سطح آب در سال ۲۰۱۷، به طور متوسط ۲ سانتی‌متر بر ماه نسبت به سال ۲۰۱۶ کاهش یافته است.
 
میانگین تراز سطح آب در سال ۲۰۱۷ نسبت به سال ۲۰۱۶ به میزان ۳/۸۶ سانتی‌متر کاهش یافته است که این کاهش در تراز سطح آب تمامی ایستگاه‌های ساحلی نیز قابل مشاهده است.
 
میزان انحراف معیار داده‌های تراز سطح آب از مقدار متوسط آن نیز در سال ۲۰۱۶، حدود ۱۴ سانتی‌متر و در سال ۲۰۱۷، حدود ۹ سانتی‌متر است که این کاهش، گویای این واقعیت است که آهنگ نوسانات سطح آب دریای خزر در سال ۲۰۱۷ از نظم بهتری برخوردار است.
 
در نتیجه‌گیری کلی چنین می‌توان اظهار کرد که دریای خزر به فرایند پسروی که از سال ۱۹۹۵ میلادی آغاز کرده تاکنون ادامه داده است و صرفاً طی سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۷ میزان سرعت کاهش سطح تراز آب دریا طی سال تقلیل یافته است و تاثیر گرمایش زمین روی بزرگ‌ترین دریاچه دنیا به‌صورت کاهش سریع سطح تراز آب آن است که تبعات ناشی از آن می‌تواند به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی بسیار سنگین باشد.
 
خشک شدن تالاب میانکاله، تالاب گمیشان، و کم آب شدن خلیج گرگان از جمله مهم‌ترین اتفاقاتی است که در حال رخ دادن است و در صورت نبود تمهیدات لازم متأسفانه بایست شاهد بحران‌های زیست محیطی جدی در سواحل شمال کشور باشیم.

00