دشت خمین؛ تشنه‌تر از همیشه

سدسازی و کاهش بارندگی تشدید کننده مصائب کشاورزی در خمین

دنیای سبز تر - 19 خرداد 1397   12:46
دشت خمین؛ تشنه‌تر از همیشه

سدسازی و کاهش بارندگی تشدید کننده مصائب کشاورزی در خمین

جهان سبز- بهاره افضلی- کشاورزی در شهرستان خمین، در سال‌های گذشته بسیار رونق داشت و  مقدار تولید بالا و قابل توجه محصول که به‌عنوان مثال، برای گندم و جو به چندین هزار تن در سال می رسید، وضعیت اقتصادی و معیشتی قابل قبولی برای کشاورزان فراهم آورده بود. اما طی ده سال گذشته، با خشک شدن حجم زیادی از ذخایر آبی و کاهش چشمگیر میزان بارندگی، کشاورزان با مشکلات زیادی روبه‌رو شده‌اند. اقتصاد این شهرستان بر پایه کشاورزی و دامپروری است. طبق گفته جعفری، رییس سازمان جهاد کشاورزی شهرستان خمین، وضعیت معیشتی نزدیک به نود درصد ساکنین این شهرستان وابسته به کشاورزی است. کشت بهاره در این شهرستان اغلب نخود، لوبیا، صیفی‌جات شامل سیب‌زمینی، پیاز، گوجه، ذرت، و سبزیجات و محصولات علوفه و کشت پاییزه غالبا گندم و جو می‌باشد. همچنین در بخش کاشت گل‌های زینتی شاخه بریده  شهرستان خمین در صدر تولیدکنندگان کشور و استان قرار دارد. در بخش گل‌های زینتی شاخه بریده اقلیم، آب، خاک و هوای مناسب عامل پیشرفت گلخانه‌ها و مراتع سطح زیر کشت بوده‌است و این شهر قطب تولید در کشور و رتبه اول تولید در استان را نیز داراست.
به گفته جعفری، از سال ۸۹ سطح زیرکشت و مقدار محصولات کاهش قابل توجهی داشته‌است. کشاورزان در این منطقه میزان کاهش محصولشان را تا نود درصد مقدار آن در ده سال گذشته، تخمین می‌زنند. در برخی از روستاها با خشک شدن قنات‌ها و چاه‌های آب، نداشتن فرصت شغلی و درآمد مناسب و همچنین فراهم نبودن امکانات و رفاه لازم، منجر به مهاجرت روستاییان به شهرهای مختلف شده است. طبق گفته یکی از ساکنین روستای شرمیزان، از روستاهای شهرستان خمین، با بسته شدن سد مقابل رودخانه که منجر به خشک شدن آن شده‌است،  تعداد زیادی از کشاورزان روستا را ترک کرده‌اند بطوریکه در حال حاضر تنها پنجاه نفر در این روستا زندگی می‌کنند که اکثر آن‌ها زنان سالخورده هستند.



به‌علاوه مساله گرانی زمین در شهر، منجر به سکونت گرفتن مهاجران در حاشیه پیرامون شهر شده‌است و از آنجایی که غرب، شمال شرقی و بخشی از جنوب شهر را باغات و زمین‌های کشاورزی احاطه‌ کرده‌اند و تنها قسمتی که در آن بافت شهر به اراضی بایر ختم می شود، حد فاصل بین جنوب جاده خمین-گلپایگان و ارتفاع بوجه است، مهاجرت و ساخت و سازهای واحدهای مسکونی موجب تغییرات کالبدی روستاهای فرفهان در شمال، ریحان سفلی درجنوب، اکبرآباد و طنجران در شرق و روستای کوکه در غرب و تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی شده‌است.
رنجبر، مدیر سازمان آب شهرستان خمین می‌گوید: حجم مخزن سفره‌های آب زیرزمینی شهرستان طی ده سال اخیر 5/10 میلیون متر مکعب کسری دارد و برای تامین آب شرب شهرستان از ذخایر سد گلپایگان استفاده شده‌است. همچنین جهت تامین آب شرب ۴۰ روستا از ذخایر آبی این سد استفاده خواهد شد که عملیات لوله‌کشی و آب رسانی برای ۱۰ روستا تاکنون انجام شده‌است.
طبق صحبت‌های جعفری، حداقل 35درصد از منابع آبی شهرستان شامل قنات، چشمه‌ها، چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق، سدهای خاکی و روداب‌ها خشک شده‌اند و دبی۶۵درصد منابع آبی باقی‌مانده بسیار کم و درحدود ۵ تا ۱۰ لیتر بر ثانیه است که در فصل‌های گرم از این مقدار هم کمتر خواهد شد.
یکی از مسایل قابل توجه در این شرایط، بهره‌برداری از چاه‌های خصوصی در دشت‌های مشاع می‌باشد. در دشت‌های مشاع معمولا یک یا چند حلقه چاه مشاء برای بهره‌برداری حفر شده‌اند اما برخی از کشاورزان موفق به دریافت مجوز برای حفر چاه خصوصی شده‌اند. ولی در شرایط کنونی که ذخایر منابع آبی بسیار کم و محدود است، بهره‌برداری از چاه‌های خصوصی به زیان باقی کشاورزان تمام شده و علاوه بر آن بدلیل مساله حفظ حریم چاه همسایه آن‌ها را برای انتخاب منطقه مناسب برای حفر چاه مشاع جدید نیز با مشکل رو‌به رو کرده‌است.
بسیاری از کشاورزان در این منطقه، از احداث سدهای متعدد در مسیر رودخانه‌ها شکایت دارند. احداث سدها در مسیر رودخانه‌ها باعث خشک شدن آن‌ها شده‌است و کشاورزان را در این شرایطی که خشک‌سالی و کم‌آبی هم شدت گرفته‌است با مشکلات بسیاری رو‌به‌رو کرده‌است.
از رودخانه‌های خمین می‌توان به رودخانه‌های نی‌شهر، خمین و رودخانه  اناربار اشاره کرد.

  • رودخانه نیشهر از ارتفاعات غربی سرچشمه گرفته و از ارتفاعات برجک لوزدر، خلیل آباد، سکانه، نیشهر می‌گذرد تا به خمین برسد. کشاورزان در مسیر با استفاده از بند و نهر از آن استفاده می‌کنند. بر سر مسیر این رودخانه سد نیشهر احداث شده‌است.
  • رودخانه خمین از جنوب غربی دشت خمین و از روستاهای قهره‌کریز، علی‌آباد و فرج‌آباد شروع و پس از عبور از فرنق وارد حشمتیه شده و به رودخانه نیشهر می‌پیوندد و تشکیل رودخانه‌ای واحد را می‌دهند.
  • رودخانه اناربار یا قمرود از ارتفاعات زردکوه بختیاری سرچشمه می‌گیرد و در شهرهای گلپایگان، خمین، محلات، دلیجان و قم جاری‌است تا به دریاچه قم بریزد. این رودخانه در حوالی خمین با رودخانه خمین به هم پیوسته و وارد محلات می‌شوند. در شهر گلپایگان بر سر مسیر این رود دو سد گلپایگان و سد کوچری احداث شده‌است.  
سد گلپایگان از سال ۱۳۳۶ درحال بهره‌برداری است اما احداث سد کوچری و بهره‌برداری از آن  باعث خشک شدن کامل رودخانه اناربار در محدوده شهرستان شده‌است. این سد هشت کیلومتری جنوب غربی شهرستان گلپایگان ساخته شده است و حجم ذخیره آب آن ۲۰۷ میلیون متر مکعب می‌باشد. طرح ملی سد کوچری از سال 1381 آغاز شد و پس از 14 سال در سال ۱۳۹۵بطور رسمی به بهره برداری رسید. هدف از اجرای طرح سد کوچری، انتقال 181 میلیون مترمکعب آب در سال از سرشاخه‌های دز به قمرود جهت تامین آب شرب دراز مدت تعدادی از شهرها و روستاهای استانهای اصفهان، مرکزی و قم و همچنین تخصیص مقداری از آب انتقال یافته به بخش صنعت می باشد.
طرح انتقال آب از سرشاخه‌های دز به قمرود از چهار بخش تشکیل یافته است: در بخش اول، آب از  چشمه سرداب، رودخانه‌های دره‌لکو، دره دزدان و دره‌دایی از سرشاخه‌های دز جمع‌آوری شده و در بخش دوم توسط یک رشته‌کانال  به ابتدای تونل بلند انوج به قمرود منتقل می شود. تونل بلند، آب انتقالی را از رودخانه انوج به رودخانه قمرود هدایت می نماید. در بخش سوم پس از انتقال آب به رودخانه قمرود آب در مخزن سد گلپایگان و از آنجا به مخزن سد کوچری منتقل و ذخیره می شود. در بخش چهارم آب ذخیره شده در مخزن سد مخزنی کوچری پس از تنظیم وارد خط لوله انتقال آب از کوچری به قم شده که در طی مسیر با انشعاباتی به شهرهای هدف آبرسانی صورت می پذیرد
در سال‌های گذشته بر مسیر سرشاخه‌های رودخانه‌های جاری در خمین  سدهای خاکی متعددی نیز احداث شده‌است. از آن جمله می‌توان به سدهای قیدو، قره کهریز و سد خاکی فرنق اشاره کرد. که هدف احداث آن‌ها عموما تامین آب کشاورزی برای منطقه مشخصی بوده‌است اما عملا اکوسیستم منطقه با خشک شدن رودخانه‌ها (در اثر احداث سد بخصوص در سال‌های کم بارش اخیر) بهم خورده‌است
در سال ۹۶، مشکلات کم‌‌آبی در شهرستان خمین، شکل جدی‌تر و وخیم‌تری پیدا کرد. در سال گذشته میزان بارندگی با افت شدیدی مواجه شد و ۷۰ درصد کمتر از مقدار متوسط بارندگی در سال‌های گذشته بود. جعفری می‌گوید در پاییز سال ۹۶ بیش از صدهزار هکتار کشت دیم در شهرستان خمین انجام شده‌است که با توجه به مقدار ناچیز بارندگی و پراکنش زیاد آن، در اسفندماه اصلا رشد نکردند. زراعت پاییزه هم در فصل پاییز رشد نکرده‌است و لذا عملا از نظر تولید با افت بسیار زیادی مواجه خواهدشد. به همین جهت انتظار کاهش قابل توجه حجم محصول در برداشت امسال را داریم.
راه حلی که جعفری برای برون‌رفت از این شرایط پیشنهاد می‌کند استفاده از سیستم‌های آبی تحت فشار است که با توجه به مصوبات دولت در حمایت از اجرای این سیستم‌ها، یک سهم بلاعوض با توجه به نوع سیستم در حال پیاده‌سازی به کشاورزان پرداخت می‌شود. علاوه بر هزینه‌بر بودن اجرای این سیستم، مشکل دیگری که برسر راه اجرای این طرح وجود دارد خرد و پراکنده بودن سیستم مالکیتی زمین‌های کشاورزی است. منابع آبی عموما مشاع هستند و بهره‌برداران زیاد، خرد و پراکنده‌اند. اجرای سیستم آبی تحت فشار نیاز به توافق کلیه بهره‌برداران دارد که عموما این توافق بین آن‌ها شکل نمی‌گیرد.
در تقسیم اراضی دشت خمین، در سند مالکیت هر کشاورز تنها قید شده‌است که چند سهم از کل سهم‌های دشت، به مالک تعلق دارد و مختصات و موقعیت جغرافیایی آن سهم مشخص نشده‌است. محدوده سهم هر کشاورز تنها به شکل توافقی بین مالکان تعیین شده است و معمولا این سهم‌ها پیوسته نیستند. برای اجرای سیستم آبی تحت فشار نیاز به یکپارچه شدن زمین‌های کشاورزی هر مالک است و این یکپارچه سازی نیاز به توافق مالکان برای جابه‌جایی محدوده سهم‌هایشان دارد. اما معمولا کشاورزان با هم به توافق نمی‌رسند. آقای جعفری از برگزاری کلاس‌های آموزشی و توجیهی برای حل این مشکل سخن گفتند اما حداقل می‌توان گفت تلاش قابل توجهی از طرف مسئولین برای برطرف سازی این مشکل صورت نگرفته‌است.


20